พระองค์ทรงผนวชแล้ว ทรงบำเพ็ญเพียรอย่างหนักเป็นระยะเวลา ๖ ปี จนได้ตรัสรู้พระอนุตรสัมมาสัมโพธิญาณ ณ ตำบล อุรุเวลาเสนานิคม แคว้นมคธ (ปัจจุบันอยู่ในเขตเมือง พุทธคยา แคว้นพิหาร ประเทศอินเดีย) เมื่อเช้ามืด วันพุธ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖ ปีระกา ก่อน พุทธศักราช ๔๕ ปี รุ่งอรุโณทัย ทรงเบิกบานพระหฤทัยอย่างสูงสุดในการตรัสรู้ ทรงพบว่าชีวิตของคนเรา ได้เวียนว่ายตายเกิดมานานแล้วนับชาติไม่ถ้วน ทรงเปล่งอุทานเป็น..ปฐมพุทธภาษิตคาถาว่า อเนกชาติสํสารํ สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ คหการํ คเวสนฺโต ทุกฺขา ชาติ ปุนปุปุนํ คหการก ทิฏโฐสิ ปุน เคหํ น กาหสิ สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา คหกูฏํ วิสงฺขตํ วิสงฺขา